Ratten: soorten, gedrag, ziektes & ratten verjagen

Kort antwoord: in Nederland en België leven vooral twee ratten – de bruine rat (Rattus norvegicus) en de zwarte rat of huisrat (Rattus rattus). Ze zijn slim, planten zich razendsnel voort en verspreiden ziektes. Wie ratten kwijt wil zonder gif: voedsel weg, gaten dicht en ze actief verjagen.

Groeten uit Tirol. In deze gids lees je alles wat je over ratten moet weten: hoe je ze herkent, waar ze leven en hoe snel ze zich vermeerderen – en vooral hoe je een rattenplaag diervriendelijk aanpakt: zonder geur, zonder geweld en zonder chemie. 

Ratten horen bij de knaagdieren en hebben een reeks eigenschappen die ze tot een van de meest aanpasbare en taaiste diersoorten maken. In heel Europa – dus ook in Nederland en België – komen vooral twee soorten voor: de bruine rat (Rattus norvegicus) en de zwarte rat of huisrat (Rattus rattus). Wereldwijd zijn er zo’n 65 rattensoorten bekend.

Hun kop-romplengte ligt meestal tussen 15 en 28 centimeter, met daarbij een lange, geschubde rattenstaart die vaak bijna zo lang is als de rest van het lichaam. De vacht verschilt per soort: de bruine rat is vaak grijsbruin, de zwarte rat lichter gebouwd en grijszwart. Beide zijn uitstekende klimmers en zwemmers en voelen zich thuis in riolen en op zolders.

Ratten staan bekend om hun hoge voortplantingssnelheid. Een vrouwtje kan meerdere worpen per jaar krijgen, met tot twaalf jongen per worp. Dat is een van de redenen waarom een rattenpopulatie zo snel groeit en waarom je er vroeg bij moet zijn.

Zo kunnen ratten snel een hardnekkige plaag worden, waar zelfs professionele ongediertebestrijders hun handen vol aan hebben. Bovendien zijn ratten op veel plekken resistent geworden tegen gangbaar rattengif, en ze leren een rattenval te ontwijken. Daarom wordt steeds vaker gekozen voor alternatieve manieren om ratten te verjagen in plaats van ze te doden.

Ratten – vooral de twee meest voorkomende soorten, de bruine rat en de zwarte rat – passen zich bijzonder goed aan verschillende leefgebieden en klimaten aan. Je vindt ze overal: van dichtbevolkte steden tot boerderijen en akkers. Ratten in de tuin of ratten in huis herken je ook aan hun keutels; de grootte is daarbij doorslaggevend. Rattenpoep van de zwarte rat en van de bruine rat onderscheid je zo:

In de stad zitten ratten vooral in het riool en ondergrondse systemen, die bescherming en een vaste voedselbron bieden. Ook containers, composthopen en zelfs zolders worden vaak door ratten bewoond, omdat ze daar ongestoord een nest kunnen bouwen.

Op het platteland en in landbouwgebieden gebruiken ratten schuren, opslagloodsen en akkers, waar ze makkelijk bij voorraden en etensresten kunnen. Omdat ze vrijwel alles eten, is bestrijding daar extra lastig.

Oorspronkelijk komen ratten uit Azië, maar via de mens hebben ze zich over de hele wereld verspreid. Vandaag horen ze vast bij stad en platteland in heel Europa en daarbuiten. Als cultuurvolger hebben ze zich aangepast aan de leefgebieden die de mens heeft gemaakt.

Cultuurvolgers zijn dieren die voordeel halen uit de veranderingen die de mens in de omgeving aanbrengt. Ze voelen zich daarom juist dicht bij mensen thuis, omdat ze daar ideale omstandigheden vinden. Naast de rat is bijvoorbeeld ook de steenmarter een cultuurvolger. 

Dankzij hun aanpassingsvermogen behoren ratten tot de succesvolste zoogdieren op aarde. Ze zijn meestal ’s nachts actief, zodat ze overdag gevaar ontlopen. Ze nestelen het liefst op beschutte, verborgen plekken – onder gebouwen, op zolder of in muren – en leggen vaste looppaden en gangen aan naar hun voedselbronnen.

Als alleseters eten ratten van alles: van voorraad in de kelderkast tot composthopen, containers en etensresten in stad en dorp. Omdat ze ook ziekteverwekkers zoals salmonella kunnen overdragen, gelden ze als schadelijk voor de volksgezondheid. 

Ratten planten zich extreem efficiënt voort, waardoor een populatie snel groeit en zich verspreidt. Ze zijn al na een paar maanden geslachtsrijp, meestal rond drie tot vier maanden oud. 

Eén vrouwtje kan per jaar meerdere worpen krijgen, met gemiddeld zes tot twaalf jongen per worp. De draagtijd is maar zo’n 21 tot 24 dagen, waardoor de generaties elkaar snel opvolgen. Bij de geboorte zijn de jongen blind en hulpeloos, maar ze groeien snel en zijn na een maand grotendeels zelfstandig.

Door die hoge voortplanting is rattenbestrijding zo lastig: een kleine, onopgemerkte groep kan in korte tijd uitgroeien tot een serieuze plaag. Maatregelen moeten daarom vroeg en consequent worden genomen.

De relatie tussen rat en mens is al eeuwen ingewikkeld – een mix van afhankelijkheid en conflict. Ratten zijn al eeuwenlang onze metgezellen, meestal als ongewenste gasten die afkomen op wat menselijke nederzettingen te bieden hebben.

Ratten komen vooral af op voedsel en beschutting, en die vinden ze rond mensen volop. Van containers en opslagloodsen tot het riool: overal waar mensen wonen, vinden ratten ideale omstandigheden om te eten en te nestelen. Daardoor zijn ze in stad en platteland een blijvend probleem.

Ratten brengen tal van ziektes over die voor mensen gevaarlijk kunnen zijn, waaronder de ziekte van Weil (leptospirose), het hantavirus en salmonellose. Hun aanwezigheid dicht bij huis kan dus echte gezondheidsrisico’s meebrengen.

Naast gezondheidsrisico’s richten ratten ook fysieke schade aan: ze knagen aan constructies, elektriciteitskabels en isolatie. Dat kan tot dure reparaties leiden en in het ergste geval tot kortsluiting en brand.

Ratten bestrijden blijkt vaak moeilijk. Ze vermenigvuldigen zich razendsnel en de slimme dieren doorzien bestrijdingsmethoden snel. Dat vraagt om een volgehouden aanpak om gezondheidsrisico’s en schade aan gebouwen te voorkomen.

Ratten staan bekend als bijzonder hardnekkige plaagdieren die veel schade kunnen aanrichten in woonwijken en op boerenbedrijven. In Nederland, België en de rest van Europa zijn vooral de bruine rat (Rattus norvegicus) en de zwarte rat (Rattus rattus) een probleem. Ze zijn extreem aanpasbaar en vinden in stad én dorp ideale omstandigheden.

Ratten zijn alleseters: etensresten, afval in containers, composthopen en voorraadkasten trekken ze aan. Op zoek naar voedsel kunnen ze flink wat voorraad bederven – niet alleen materiële schade, maar ook besmetting van voedsel met ziekteverwekkers zoals salmonella.

In de stad schuilen ratten vaak in het riool, op zolders en andere verborgen plekken. De bruine rat houdt van vochtige plekken en nestelt vaak in kelders en riolen, de zwarte rat zit liever droog en hoog, zoals op zolder. Daar zijn ze beschermd tegen vijanden en mensen en kunnen ze zich ongestoord vermeerderen.

Ratten bestrijden vraagt om een combinatie van voorkomen en actief aanpakken. Voorkomen betekent voedselbronnen afschermen en toegangen tot het huis dichtmaken. Actief aanpakken gebeurt traditioneel met gif of vallen. Omdat dat ethische en hygiënische nadelen heeft, kiezen steeds meer mensen voor diervriendelijke, moderne technieken – zoals ultrasone apparaten die knaagdieren verjagen zonder het milieu te belasten.

Ratten zijn bekende overbrengers van verschillende gevaarlijke ziektes. De belangrijkste:

• Leptospirose (ziekte van Weil): deze bacteriële infectie wordt overgedragen via contact met rattenurine in besmet water of besmette grond en kan ernstige lever- en nierschade veroorzaken.
• Hantavirus: overgedragen via contact met rattenpoep, urine of speeksel; dit virus kan ernstige luchtweg- en nierklachten veroorzaken.
• Salmonellose: ratten kunnen salmonellabacteriën verspreiden, die via besmet voedsel ernstige maag-darminfecties veroorzaken.
• Rattenbeetkoorts: deze bacteriële ziekte wordt overgedragen via rattenbeten of contact met besmet materiaal en kan koorts, huiduitslag en gewrichtspijn veroorzaken.
• Pest: historisch de bekendste ziekte die met ratten wordt verbonden, veroorzaakt door de bacterie Yersinia pestis, die via rattenvlooien op de mens overgaat.

Ratten veroorzaken allerlei schade, zowel economisch als voor de gezondheid:

• Schade aan constructies: ratten knagen aan hout, kunststof en elektriciteitskabels en kunnen zo gebouwen en installaties beschadigen. In ernstige gevallen leidt dat tot kortsluiting en brand.
• Voedselverlies: ratten besmetten en vernielen voorraden, etensresten en opgeslagen goederen, wat flinke verliezen oplevert.
• Vervuiling en hygiëne: ratten laten poep en urine achter in woon- en werkruimtes. Dat tast de hygiëne aan in huis en bedrijf.
• Schade in de landbouw: op boerenbedrijven richten ratten schade aan gewassen en opgeslagen voer aan, met oogstverlies en hogere kosten als gevolg.
• Gezondheidsrisico’s: naast ziekteoverdracht kunnen ratten allergieën en astma verergeren, vooral door hun poep en urine.

Daarom loont het om er vroeg bij te zijn – zowel om schade als om gezondheidsrisico’s te beperken.

Het bestrijden van ratten vraagt om een totaalaanpak met zowel preventie als actieve maatregelen. Het doel is de populatie klein te houden, zodat schade aan eigendom en gezondheidsrisico’s beperkt blijven.

Ratten doden is nog altijd een van de meest gebruikte methoden. Er zijn verschillende manieren, maar ze roepen allemaal ethische vragen op.

Rattengif, ook rodenticide genoemd, is een veelgebruikte methode. Het werkt door de bloedstolling te remmen, wat tot inwendige bloedingen en uiteindelijk de dood leidt. In Nederland en België is het gebruik van veel rattengif door particulieren beperkt of alleen voor professionals toegestaan – check de actuele regels. Veelgebruikte middelen:

• Bromadiolon en difenacoum: deze anticoagulantia verstoren de bloedstolling, waardoor het dier langzaam doodbloedt. Ze zitten in verschillende lokaas- en pastasoorten die in lokdozen worden uitgelegd.
• Verschillende soorten lokaas: die worden in speciale lokstations geplaatst, zodat andere dieren of kinderen niet bij het gif kunnen. Lokaas moet regelmatig gecontroleerd en vervangen worden.

Een alternatief voor gif is koolstofdioxide (CO2). Deze methode wordt vaak in afgesloten ruimtes gebruikt en geldt als relatief humaan, omdat CO2 de dieren snel verdooft en doodt.

Speciale vallen laten CO2 vrij om de ratten te verdoven en te doden. Dat vraagt zorgvuldig gebruik en toezicht om veilig en effectief te zijn – schakel hiervoor bij voorkeur een professional in.

CO2 geldt niet alleen als humaner, maar ook als milieuvriendelijker dan chemisch gif, omdat er geen giftige resten achterblijven en het risico op doorvergiftiging van andere dieren kleiner is.

Elektrische rattenvallen zijn een moderne manier om ratten te doden. Ze geven een dodelijke stroomstoot zodra de rat het aas aanraakt. De belangrijkste kenmerken:

• Snel: de rat wordt door de stroomstoot direct gedood.
• Herbruikbaar: een elektrische rattenval kun je na elk gebruik schoonmaken en opnieuw gebruiken.
• Veiligheid: de val activeert alleen bij contact met de rat, waardoor het risico voor mensen en huisdieren klein is.

Ratten vangen met een val is een gangbare manier om de populatie te beperken, vooral waar gif of chemische middelen ongewenst zijn. Er zijn verschillende soorten rattenvallen. 

Klassieke rattenvallen, ook klemvallen of slagvallen genoemd, zijn mechanische vallen die ratten met een snelle klap doden. Ze worden al heel lang gebruikt. De belangrijkste kenmerken:

• Werking: de val wordt geactiveerd door aas, bijvoorbeeld pindakaas of kaas. Zodra de rat het aas aanraakt, slaat een veermechanisme een metalen beugel dicht.
• Voordelen: klassieke rattenvallen zijn goedkoop, overal te koop en laten geen giftige resten achter.
• Nadelen: je moet ze voorzichtig plaatsen en vaak controleren om gevangen ratten snel te verwijderen. Bovendien zijn ze niet altijd de meest humane methode: verkeerd geplaatst doden ze niet altijd direct.

Levende vallen zijn een humaan alternatief voor dodelijke vallen. Ze vangen ratten levend, zodat je ze daarna kunt wegbrengen. De belangrijkste kenmerken:

• Werking: levende vallen zijn kooien met een eenrichtingsopening die dichtklapt zodra de rat het aas aanraakt. De rat wordt gevangen, maar niet verwond.
• Voordelen: de rat wordt niet gedood, alleen gevangen. Handig op plekken met risico voor huisdieren.
• Nadelen: na de vangst moet je de rat snel en verantwoord wegbrengen, wat extra moeite kost. Bovendien kunnen gevangen ratten terugkomen of elders een probleem worden.

Elektrische rattenvallen geven een dodelijke stroomstoot zodra de rat het aas aanraakt. De belangrijkste kenmerken:

• Werking: elektrische vallen lokken ratten met aas. Zodra de rat de metalen plaat raakt, volgt een dodelijke stroomstoot.
• Voordelen: snel, herbruikbaar, makkelijk schoon te maken en zonder giftige resten. Ze activeren alleen bij contact met de rat.
• Nadelen: elektrische rattenvallen zijn duurder dan klassieke vallen en moeten regelmatig gecontroleerd en geleegd worden. Ook hier blijft het doden van dieren een ethische kwestie.

Ratten verjagen zonder ze te doden is een diervriendelijke en daarom vaak de voorkeursaanpak. Het doel: de omgeving zo onaantrekkelijk maken dat de ratten zelf vertrekken.

Twee veelgebruikte manieren om ratten te verjagen zijn afschrikkende geuren en ultrasone apparaten.

Ratten hebben een heel fijne neus. Sommige geuren vinden ze zo onaangenaam dat ze een plek gaan mijden – al wennen ze er vaak na een paar dagen aan.

Dit zijn een paar gangbare middelen om ratten met geur af te schrikken:

• Etherische oliën: pepermuntolie, eucalyptusolie en tea-tree-olie vinden ratten erg onaangenaam. Druppel ze op wattenbolletjes en leg die op strategische plekken – en ververs ze regelmatig.
• Azijn: de sterke geur van azijn kan ratten ook afschrikken. Zet azijn in schaaltjes neer of spray het waar je ratten vermoedt.
• Ammoniak: ammoniak ruikt heel sterk en schrikt ratten af. Je kunt het in open bakjes neerzetten, maar wees voorzichtig: ook voor mensen en huisdieren is het onaangenaam.
• Mottenballen: worden vaak genoemd, maar bevatten stoffen die je niet in huis of bij voedsel wilt hebben. Wij raden ze af.
• Kattenbakkorrels: gebruikte kattenbakkorrels – vooral van katten die muizen of ratten vangen – kunnen afschrikken, omdat de geur van een kat voor ratten gevaar betekent.

Ratten verjagen met ultrasoon geluid – ultrasone apparaten zijn een van de diervriendelijkste manieren om ratten te verjagen. Ze zenden hoogfrequente geluidsgolven uit die mensen niet horen, maar die ratten als zeer storend en onaangenaam ervaren. 

Voordelen en aandachtspunten van ultrasone apparaten:

• Ultrasone apparaten maken geluid in het hoge frequentiebereik, dat ratten als heel onaangenaam ervaren. Het verstoort hun oriëntatie en communicatie, waardoor ze de plek gaan mijden. Belangrijk: apparaten met één vaste frequentie hebben ratten vaak snel door – wisselende prikkels werken duurzamer.
• Ultrasone apparaten zijn milieuvriendelijk en veilig voor mensen, omdat ze zonder chemicaliën of gif werken en geen giftige resten achterlaten. Ze zijn veilig in huis en in de buurt van kinderen; let wel op knaagdieren als huisdier (cavia, konijn, hamster), die het geluid wel kunnen horen.
• Deze apparaten zijn eenvoudig te plaatsen en te bedienen. Veel modellen gaan gewoon in het stopcontact, andere werken op batterij of accu en kun je flexibel verplaatsen.
• Ultrasone apparaten werken vooral goed in afgesloten ruimtes zoals kelders, zolders en garages. Muren en obstakels dempen de geluidsgolven wel, dus in grote of sterk opgedeelde ruimtes kunnen meerdere apparaten nodig zijn.
• Ultrasone apparaten zijn bijzonder diervriendelijk, omdat ze de natuurlijke vluchtreflex van ratten aanspreken zonder ze lichamelijk iets aan te doen.

IREPELL® is onze aanbeveling om een rattenplaag diervriendelijk aan te pakken – en we zijn er eerlijk over: het is ons eigen apparaat. Het combineert ultrasoon geluid met bewegingssensoren, zonder gif en zonder val.

Nog meer voordelen van IREPELL®:

• Instellingen per diersoort: via de app stel je het apparaat in op de dieren die je wilt weren – 16 diersoorten, waaronder ratten.
• Groot bereik: 360°-bescherming tot 250 m² in open ruimte · in bebouwde woonruimte ca. 150 m².
• Eenvoudig in gebruik: IREPELL® is snel geplaatst en bedien je met een gebruiksvriendelijke app – op accu of netvoeding.

Door de eenvoudige installatie en de intuïtieve app neem je IREPELL® overal mee naartoe – naar de barbecue, op vakantie, naar vrienden of op picknick. 

Want niet alleen ratten houd je ermee op afstand. Ook insecten zoals teken, mieren, muggen, motten en kakkerlakken, en dieren als marters, muizen of wasberen. Zo is IREPELL® een echte allrounder in diervriendelijke dierenafweer.

• In woningen, huizen, op zolder en in de kelder, om ratten uit je leefruimte te houden.

• In bedrijven, opslagruimtes, restaurants en productieruimtes – een veilige, geweld- en chemievrije rattenafweer.
  
  
• Op boerenbedrijven, om ratten weg te houden bij voervoorraden en stallen en zo schade en gezondheidsrisico’s te beperken.

IREPELL® is een moderne, humane en milieuvriendelijke manier om ratten te weren. Het apparaat verjaagt ratten zonder ze kwaad te doen en zonder giftige resten achter te laten. 

Het is veilig voor mensen, eenvoudig te plaatsen en werkt zowel op netvoeding als op accu. 30 dagen geld-terug, 2 jaar garantie, CES Innovation Award 2023 Honoree – made in Söll, Tirol.